Krem z filtrem: SPF, UVA, ilość i zasady stosowania

Najważniejsze

Liczba SPF opisuje ochronę przed promieniowaniem UVB, które głównie odpowiada za oparzenia. O ochronie przed UVA mówi osobne oznaczenie, więc przy wyborze kremu z filtrem szukaj obu informacji.
Zalecenie Komisji Europejskiej z 2006 roku dzieli produkty na cztery kategorie (niska, średnia, wysoka, bardzo wysoka) i opisuje minimum ochrony przed UVA: co najmniej 1/3 deklarowanego SPF.
Ochrona zależy od ilości: według Komisji nałożenie o połowę mniej kremu może obniżyć ochronę nawet o dwie trzecie. Wytyczne NHS i AAD zalecają też ponawianie warstwy co około 2 godziny.
Krem z filtrem nie zastępuje cienia i ubrania, a wyższy SPF nie jest powodem, by dłużej przebywać na słońcu.
Dla niemowląt, skóry z chorobami (na przykład atopową) i po oparzeniu słonecznym wybór produktu warto omówić z lekarzem lub farmaceutą.

Krem z filtrem to w pielęgnacji skóry jedna z rzeczy, o których pisze się najwięcej, a rozumie najmniej: liczba na opakowaniu, skrót PF-UVA, filtry „mineralne” i „chemiczne”, ilość, ponawianie. Poniżej zebrano, co na ten temat mówią Komisja Europejska, Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), brytyjska służba zdrowia NHS i Amerykańska Akademia Dermatologii (AAD). Tam, gdzie źródła się różnią, piszemy o tym wprost.

Czym jest SPF i PF-UVA, co znaczą oznaczenia

Promieniowanie słoneczne zawiera między innymi promieniowanie UVB (krótsze fale) i UVA (dłuższe). W zaleceniu Komisji Europejskiej 2006/647/WE napisano, że zapalenie skóry, czyli oparzenie słoneczne i towarzyszące mu zaczerwienienie, powodowane jest głównie przez UVB. Ryzyka nowotworowego związanego z UVA nie wolno jednak pomijać, a UVA przyczynia się też do przedwczesnego starzenia skóry. Stąd sedno sprawy: SPF odnosi się do promieniowania wywołującego rumień, czyli głównie UVB, więc sama liczba SPF nie mówi wszystkiego o ochronie.

NHS ujmuje to podobnie: SPF to miara ochrony przed UVB, a gwiazdki (w brytyjskim systemie do pięciu) opisują ochronę przed UVA. Zalecenie Komisji ustala, że współczynnik ochrony przed UVA (mierzony metodą trwałego zaciemnienia pigmentu) powinien wynosić co najmniej 1/3 deklarowanego SPF, a długość fali krytyczna co najmniej 370 nm. Dokument wskazuje też minimalną ochronę, jakiej można w ogóle oczekiwać od produktu opisywanego jako filtr: SPF 6.

Cztery kategorie zamiast wielu liczb

Zalecenie opisuje, jak ograniczyć mnogość liczb na etykietach. Rekomendowane wartości i kategorie wyglądają tak:

niska ochrona - SPF 6 i 10,
średnia ochrona - SPF 15, 20 i 25,
wysoka ochrona - SPF 30 i 50,
bardzo wysoka ochrona - SPF 50+ (zmierzony SPF od 60 w górę).

Kategoria powinna być podana na etykiecie co najmniej tak wyraźnie jak liczba SPF. Dokument jest zaleceniem skierowanym do państw członkowskich.

Co z tego wynika dla liczby SPF

Komisja zwraca uwagę, że wzrost ochrony między kolejnymi liczbami jest niewielki, zwłaszcza w wyższych zakresach. Według jej opisu produkt o SPF 15 pochłania 93% promieniowania UVB, a produkt o SPF 30 wynosi 97%. Ochrona przed oparzeniem rośnie liniowo (SPF 30 chroni przed oparzeniem dwa razy lepiej niż SPF 15), a współczynniki powyżej 50 nie zwiększają ochrony w istotny sposób. AAD podaje ten sam rząd wielkości: dermatolodzy zalecają SPF co najmniej 30, który blokuje 97% promieniowania UVB.

Jaki z tego wniosek? Różnica między SPF 30 a SPF 50 jest mniejsza, niż sugerują liczby, a ważniejsze od ostatnich punktów SPF są szerokie spektrum (ochrona także przed UVA), ilość kremu i regularne ponawianie. Poradnik o kremach z filtrem 50 do twarzy rozwija ten wybór dla skóry twarzy.

Czego nie obiecuje dobry krem z filtrem

Komisja zapisała, że żaden produkt nie odfiltruje całego promieniowania UV i że nie powinien sugerować pełnej ochrony. Jako przykłady oznaczeń, których unikać, wymieniono „sunblock”, „total protection” oraz sformułowania sugerujące, że nie trzeba ponawiać nakładania (jak „ochrona na cały dzień”). Gdy widzisz na opakowaniu obietnicę całkowitej ochrony, traktuj ją z dystansem.

Filtry mineralne i chemiczne - krótkie porównanie

AAD wyjaśnia podział prosto: jeśli substancją czynną jest dwutlenek tytanu, tlenek cynku lub oba, mówimy o filtrze fizycznym, czyli mineralnym. Gdy ich w składzie nie ma, jest to filtr chemiczny. Skład sprawdzisz na opakowaniu w wykazie składników.

AAD podaje także, że dermatolodzy zalecają filtry mineralne osobom ze skórą wrażliwą. To zalecenie ogólne, a nie gwarancja dla każdej osoby, bo reakcje na kosmetyki bywają indywidualne i zależą od całego składu produktu (zapach, konserwanty, baza).

Jeśli chodzi o bezpieczeństwo składników mineralnych, Naukowy Komitet ds. Bezpieczeństwa Konsumentów (SCCS) przy Komisji Europejskiej ocenił tlenek cynku w formie nano. Dla zastosowania na skórę w stężeniu do 25% jako filtra UV uznał, że nie stwarza on ryzyka działań niepożądanych, przy czym dotyczy to cząstek o określonych właściwościach (czystość, wielkość, powłoka, mała rozpuszczalność). Komitet uznał też, że użycia nanocząstek tlenku cynku w produktach w sprayu nie można uznać za bezpieczne, bo po wdychaniu nanocząstek obserwowano poważne zmiany miejscowe w płucach. Rozporządzenie Komisji (UE) 2016/621 dopuszcza nano-ZnO jako filtr UV w stężeniu do 25%, z wyłączeniem zastosowań, które mogą prowadzić do narażenia płuc użytkownika drogą wziewną. AAD z kolei zauważa przy sprayach inny problem: trudno ocenić, czy nałożyło się wystarczająco dużo produktu, a zalecany sposób to spryskanie skóry do połysku i rozsmarowanie.

Szersze porównanie obu typów filtrów, ich zalet i ograniczeń, znajdziesz w tekście o filtrach mineralnych i chemicznych.

Jaki SPF i do czego

Żadne ze źródeł nie podaje tabeli „SPF na daną okazję”, więc trudno przypisać jedną wartość do plaży, miasta czy gór. Dwie wskazówki są jednak spójne:

NHS zaleca, by szukać na etykiecie SPF co najmniej 30 i co najmniej 4 gwiazdek ochrony przed UVA (to wytyczne brytyjskie, a nie europejska norma).
AAD zaleca filtr o szerokim spektrum (chroniący przed UVA i UVB), SPF co najmniej 30 i odporność na wodę.

Z zalecenia Komisji wynika, że kategoria „wysoka” zaczyna się od SPF 30. AAD zastrzega, że wyższy SPF „nie pozwala spędzić dodatkowego czasu na zewnątrz bez ponownego nałożenia” kremu. WHO idzie dalej: filtry nie powinny służyć do wydłużania czasu spędzanego na słońcu.

Przy wysokiej ekspozycji (plaża, woda, sport) w grę wchodzą też odporność na wodę i częstsze ponawianie. WHO wskazuje wprost, że najlepszą ochronę zapewnia szukanie cienia i noszenie odzieży, a nie samo smarowanie kremem. Krem z filtrem stosuje się na miejsca, których ubranie nie zakrywa.

Ile kremu nakładać i jak często powtarzać

To część, w której filtry najczęściej zawodzą w praktyce. Według zalecenia Komisji, by osiągnąć poziom ochrony deklarowany liczbą SPF, produkt trzeba nakładać w ilości zbliżonej do tej, której użyto w testach: 2 mg na cm² skóry, czyli według Komisji około 6 łyżeczek balsamu (około 36 g) na ciało przeciętnego dorosłego. Komisja zaznacza, że to więcej, niż zwykle nakładają konsumenci, a mniejsza ilość obniża ochronę nieproporcjonalnie: przy połowie ilości ochrona może spaść nawet o dwie trzecie.

Inne źródła podają zbliżone wartości:

NHS: dorosły, który smaruje całe ciało, potrzebuje około 6-8 łyżeczek kremu; cienka warstwa obniża ochronę.
AAD: większość dorosłych potrzebuje co najmniej około 1 uncji na odkrytą skórę, a na twarz co najmniej 1 łyżeczki.

AAD podaje ilość dla skóry niezakrytej ubraniem (około 1 uncji, czyli ok. 30 ml), a Komisja (około 6 łyżeczek, 36 g) i NHS (6-8 łyżeczek) dla całego ciała, więc wartości nie są wprost porównywalne. Dla twarzy AAD podaje co najmniej łyżeczkę.

Kiedy nakładać i kiedy ponawiać

Źródła zalecają nakładanie kremu przed wyjściem na zewnątrz. AAD pisze, że skóra potrzebuje około 15 minut, by wchłonąć produkt i zapewnić ochronę, a NHS przy dłuższej ekspozycji zaleca nałożyć krem 30 minut przed wyjściem i ponownie tuż przed wyjściem. W obu wytycznych ponawianie jest co 2 godziny, a także po pływaniu, wycieraniu ręcznikiem i poceniu się. Podobne instrukcje wymienia zalecenie Komisji jako przykłady tekstów na opakowaniu („Produkt nanieść przed wyjściem na słońce”, „Nanosić ponownie dla utrzymania ochrony, zwłaszcza po spoceniu się, pływaniu lub wycieraniu ręcznikiem”).

Wargi też potrzebują ochrony. AAD zaleca pomadkę ochronną z SPF co najmniej 30.

Termin przydatności

AAD pisze, że po upływie daty ważności kosmetyk należy wyrzucić, a produkt bez daty można opisać datą zakupu. Według NHS na opakowaniu znajduje się symbol otwartego słoiczka z liczbą miesięcy (PAO), który mówi, jak długo produkt nadaje się do użycia po otwarciu. AAD wiąże oparzenia między innymi z używaniem zbyt małej ilości kremu, brakiem ponawiania i przeterminowanym produktem.

Krem z filtrem zimą, w mieście i pod makijaż

Intensywność promieniowania opisuje indeks UV. Według WHO ochrona przed słońcem jest zalecana, gdy indeks UV wynosi 3 lub więcej, a NHS również wskazuje próg 3 jako moment, gdy warto rozważyć ochronę skóry. To bardziej przydatne kryterium niż sama pora roku czy temperatura: w pochmurny dzień także wiele promieniowania dociera do skóry. AAD pisze, że nawet w pochmurne dni przez chmury może przenikać do 80% szkodliwego promieniowania UV.

Za szybą AAD zauważa różnicę między typami promieniowania: UVA może przechodzić przez szkło okienne, a UVB jest przez nie blokowane. To jeden z powodów, dla których informacja o ochronie przed UVA jest ważna także dla osób spędzających dużo czasu przy oknie. AAD zaleca stosowanie kremu codziennie na skórę niezakrytą ubraniem, gdy przebywasz na zewnątrz, także zimą i w pochmurne dni (to zalecenie amerykańskie). WHO i NHS wiążą stosowanie ochrony z indeksem UV równym 3 lub więcej, więc przy niższym indeksie decyzję można oprzeć na nim i na tym, ile czasu spędzasz na zewnątrz. W Wielkiej Brytanii NHS odnosi swoje zalecenia do okresu od marca do października, w godzinach 11-15, ale to dane dla warunków brytyjskich.

Pod makijaż i z innymi kosmetykami

AAD przypomina, że część kremów nawilżających i kosmetyków kolorowych ma wbudowany filtr SPF, jednak taki produkt, jak każdy filtr, trzeba ponawiać mniej więcej co dwie godziny. Skoro (według Komisji) mniejsza ilość kremu obniża ochronę nieproporcjonalnie, cienka warstwa podkładu czy kremu BB z SPF może zapewniać wyraźnie mniejszą ochronę niż liczba na opakowaniu. To wniosek ze wspomnianego zalecenia, a nie wynik pomiaru konkretnego produktu.

W praktyce wiele osób nakłada krem z filtrem jako ostatni krok pielęgnacji przed makijażem. Jeśli stosujesz kosmetyki z retinolem, pytania o łączenie ich z ochroną przeciwsłoneczną najlepiej zadać farmaceucie, a przy kuracjach przepisanych przez dermatologa - lekarzowi.

Dzieci i niemowlęta

Zalecenie Komisji wskazuje, że ekspozycja na słońce w dzieciństwie jest istotnym czynnikiem rozwoju raka skóry w późniejszym wieku, a produkty nie powinny sprawiać wrażenia, że wystarczająco chronią niemowlęta i małe dzieci. Jako przykład ostrzeżenia na opakowaniu podano: „Chroń niemowlęta i dzieci przed bezpośrednim światłem słonecznym”. WHO pisze, że oparzenia słoneczne w dzieciństwie zwiększają ryzyko raka skóry w późniejszym życiu.

NHS zaleca trzymać niemowlęta poniżej 6. miesiąca życia z dala od silnego, bezpośredniego słońca, a AAD wskazuje, że w miarę możliwości nie należy ich w ogóle wystawiać na promienie słoneczne; gdy cienia i ubrania zabraknie, rodzice mogą użyć minimalnej ilości kremu, najlepiej z filtrem mineralnym. Wybór kosmetyku dla najmłodszych i zasady stosowania zawsze uzgodnij z pediatrą lub farmaceutą. Osobny tekst o kremie z filtrem dla dzieci i niemowląt zbiera te informacje w jednym miejscu.

Opalanie: ryzyka i zasady

Ten tekst nie zachęca do opalania. WHO pisze, że raki skóry są powodowane głównie przez promieniowanie UV i że są w dużej mierze możliwe do uniknięcia. Do podstawowych zasad ochrony należą: ograniczanie czasu na słońcu w godzinach południowych, szukanie cienia, odzież ochronna, kapelusz z szerokim rondem i okulary z ochroną przed UVA i UVB (WHO podaje 99-100%). Krem z filtrem stosuje się dodatkowo, na miejsca niezakryte odzieżą.

WHO stwierdza też, że korzystanie z solariów zwiększa ryzyko raka skóry i zaleca ich unikanie, a sztuczne opalanie nie powinno być traktowane jako sposób na uzyskanie odpowiedniego poziomu witaminy D. W 2006 roku Komisja wymieniła wśród możliwych ostrzeżeń na etykiecie także zdanie „Nadmierne przebywanie na słońcu stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia”.

Jeśli mimo ochrony dojdzie do oparzenia, kremu z filtrem nie traktuj jako leczenia. W łagodnych przypadkach wspierająca pielęgnacja jest opisana w tekście o pielęgnacji skóry po opalaniu. Rozległe oparzenie, pęcherze, gorączka, a także niepokojące zmiany znamion czy plam to powód do wizyty u lekarza.

Co zapamiętać przy wyborze

Sprawdź SPF (co najmniej 30 według AAD i NHS) oraz osobne oznaczenie ochrony przed UVA.
Nakładaj hojnie: ilość ma równie duże znaczenie jak liczba na opakowaniu.
Ponawiaj mniej więcej co 2 godziny oraz po wodzie i poceniu się.
Traktuj krem jako uzupełnienie cienia i ubrania, nie jako zgodę na dłuższy pobyt na słońcu.
Sprawdzaj datę ważności i symbol PAO.
Przy skórze z chorobami, u niemowląt i przy wątpliwościach pytaj lekarza lub farmaceutę.

Źródła

Komisja Europejska, Zalecenie Komisji z dnia 22 września 2006 r. w sprawie skuteczności filtrów przeciwsłonecznych i oznaczeń z nimi związanych (2006/647/WE), Dziennik Urzędowy UE L 265, 26.9.2006, s. 39-43.
World Health Organization, Ultraviolet radiation (fact sheet).
NHS, Sunscreen and sun safety.
American Academy of Dermatology, Sunscreen FAQs.
American Academy of Dermatology, How to apply sunscreen.
Scientific Committee on Consumer Safety (SCCS), Opinion on Zinc oxide (nano form), SCCS/1489/12 (rev. 11.12.2012) wraz z addendum z 23.07.2013; Rozporządzenie Komisji (UE) 2016/621 z 21.04.2016, Dz.U. L 106, 22.4.2016, s. 4.

Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza.