Retinol w kosmetykach: jak zacząć, podrażnienia, limity

Najważniejsze

• Retinol (INCI: Retinol) to forma witaminy A stosowana w kosmetykach do pielęgnacji skóry z oznakami starzenia. Spokrewnione składniki to retinal (retinaldehyd) oraz estry retinolu, na przykład Retinyl Palmitate i Retinyl Acetate.
• Przegląd kliniczny z 2006 roku opisuje, że retinaldehyd i retinol drażnią zwykle mniej niż tretynoina, czyli retinoid dostępny na receptę. Mniej nie znaczy wcale: skóra może reagować zaczerwienieniem, pieczeniem i złuszczaniem.
• Europejski Komitet Naukowy ds. Bezpieczeństwa Konsumentów (SCCS) uznał w 2022 roku witaminę A w kosmetykach za bezpieczną przy 0,05% ekwiwalentu retinolu w balsamie do ciała i 0,3% w pozostałych produktach niespłukiwanych i spłukiwanych.
• Bakuchiol bywa opisywany jako łagodniejsza alternatywa, ale dane są nieliczne, a pojedyncze badanie nie przesądza o jego miejscu w pielęgnacji.
• W ciąży, w okresie karmienia i przy chorobach skóry decyzję o pielęgnacji omów z lekarzem lub farmaceutą.

Retinol jest popularnym składnikiem kosmetyków, wokół którego krąży wiele uproszczeń. W tekście wyjaśniamy, czym jest, czym różni się od retinoidów na receptę, co mówią o nim badania i jak ostrożnie wprowadzać go do pielęgnacji. Szersze tło o innych składnikach znajdziesz w zestawieniu składników aktywnych w kosmetykach.

Czym jest retinol i jego pochodne

Retinol to alkoholowa forma witaminy A. W składzie kosmetyku szukaj nazwy INCI Retinol. Obok niego w kosmetykach spotyka się inne składniki z tej rodziny: retinal, czyli retinaldehyd, oraz estry retinolu, w tym Retinyl Palmitate i Retinyl Acetate. Zbiorczo nazywa się je retinoidami, choć w języku potocznym słowo to bywa używane głównie w odniesieniu do leków.

Przegląd Mukherjee i współautorów z 2006 roku opisuje starzenie skóry w dwóch odmianach: wewnętrzne, związane z upływem czasu, oraz fotostarzenie, które wynika ze skumulowanego działania promieniowania UV. Według autorów wiele naturalnych i syntetycznych retinoidów poprawia obraz skóry w badaniach histologicznych i klinicznych, głównie w skórze fotostarzonej. Ten przegląd dotyczy jednak całej grupy, więc wyniku nie należy automatycznie przypisywać każdemu kosmetykowi z retinolem.

Retinol w kosmetyku a retinoidy na receptę

Wspomniany przegląd wskazuje tretynoinę jako retinoid prawdopodobnie najsilniejszy i najszerzej badany w leczeniu fotostarzenia, a jednocześnie zaznacza, że podrażnienia, takie jak pieczenie, złuszczanie i zapalenie skóry, ograniczają akceptację takiej terapii. Autorzy piszą, że retinaldehyd i retinol są znacząco mniej drażniące.

Nie opisujemy tu leków ani ich stosowania: jeśli lekarz zalecił Ci retinoid, kieruj się jego wskazówkami, a nie opisem kosmetyku. Kosmetyk służy pielęgnacji i nie leczy chorób skóry.

Dla kogo ma sens

Według przeglądu z 2006 roku większość badań retinoidów prowadzono u osób z oznakami fotostarzenia, czyli zmarszczki i przebarwienia związane z wieloletnim działaniem słońca. W randomizowanym badaniu z 2019 roku 44 osoby podzielono na dwie grupy: jedna przez 12 tygodni stosowała raz dziennie krem z 0,5% retinolu, druga dwa razy dziennie krem z 0,5% bakuchiolu. Autorzy opisali istotne zmniejszenie powierzchni zmarszczek i przebarwień w obu grupach. To jedno badanie jednego produktu, więc wynik nie przenosi się na każdy kosmetyk.

W źródłach, z których korzystamy, nie znajdziemy wiarygodnych informacji o tym, od jakiego wieku retinol ma sens. Dlatego nie podajemy granicy wieku. Jeśli zastanawiasz się nad retinolem dla nastolatka albo masz skórę z trądzikiem, rosacea, atopowym zapaleniem skóry czy łuszczycą, zapytaj dermatologa. Kosmetyk może być co najwyżej dodatkiem do pielęgnacji zaleconej przez lekarza. Jeśli masz suchą skórę, więcej o jej pielęgnacji przeczytasz w tekście o cerze suchej.

Jak zacząć

Badania i przeglądy nie wskazują jednego schematu dla kosmetyków, więc najbezpieczniej kierować się instrukcją producenta konkretnego produktu. Kilka ogólnych zasad ostrożności wynika z tego, co wiadomo o podrażnieniach:

• zacznij od jednego produktu z retinolem, bez dokładania innych nowości w tym samym czasie,
• wybierz produkt z niskim stężeniem, jeśli producent je podaje, a częstotliwość stosowania ustal według instrukcji producenta,
• nakładaj go na oczyszczoną skórę o porze dnia, którą zaleca producent,
• w badaniu cytowanym wyżej efekty oceniano po 4, 8 i 12 tygodniach stosowania, a źródła nie podają, kiedy pojawią się u konkretnej osoby.

Deklarowane przez producenta stężenie to jego informacja, a nie niezależny pomiar. Skuteczność i tolerancja zależą także od całej receptury.

Więcej o niacynamidzie: niacynamid. Przykładowy układ kroków pielęgnacji na dzień i na noc opisuje materiał o rutynie pielęgnacyjnej na dzień i na noc. Przy skórze wrażliwej wprowadzaj kolejne aktywne składniki po kolei i obserwuj reakcję.

Ochrona przeciwsłoneczna

Skoro fotostarzenie wynika ze skumulowanego działania UV, codzienna ochrona przed słońcem pozostaje podstawą pielęgnacji, także gdy używasz retinolu. Zasada jest prosta: stosuj krem z filtrem i unikaj opalania. Jak wybrać taki produkt do twarzy, wyjaśnia tekst o kremie z filtrem 50 do twarzy.

Podrażnienia i co z nimi robić

W badaniu z 2019 roku porównującym 0,5% retinol z 0,5% bakuchiolem osoby stosujące retinol zgłaszały więcej łuszczenia i kłucia. Przegląd z 2006 roku także wskazuje, że podrażnienia ograniczają akceptację terapii retinoidami. Zwróć uwagę na:

• pieczenie, kłucie lub ściąganie po nałożeniu,
• zaczerwienienie, które nie mija po kilku godzinach,
• nasilenie suchości i łuszczenia.

Sprawdź nowy kosmetyk najpierw na małym fragmencie skóry. Gdy pojawi się dyskomfort, przerwij stosowanie i nie wracaj do niego na siłę. Jeśli objawy nie ustępują albo się nasilają, skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Limity stężeń w UE

Opinia SCCS z 2022 roku (SCCS/1639/21), będąca rewizją opinii z 2016 roku, uznaje witaminę A (retinol, octan retinylu, palmitynian retinylu) w kosmetykach za bezpieczną przy 0,05% ekwiwalentu retinolu w balsamie do ciała oraz 0,3% w pozostałych produktach niespłukiwanych i spłukiwanych. Komitet zaznaczył jednak, że witamina A pochodzi też z żywności i suplementów, a w przypadku najbardziej narażonych 5% konsumentów całkowite spożycie może już przekraczać górną dopuszczalną granicę. Według SCCS same kosmetyki nie przekraczają górnej granicy, ale zwiększają łączną ekspozycję. SCCS nie rozstrzygnął, jaki ułamek całkowitej ekspozycji przypada na kosmetyki.

Opinia naukowa nie jest przepisem prawa. Aktualne wymagania dla produktów na rynku UE sprawdzisz w rozporządzeniu (WE) nr 1223/2009 i jego zmianach oraz w bazie CosIng, a szczegółowych dat ich stosowania tu nie podajemy.

Ciąża i karmienie

Nie podajemy tu rekomendacji, czy używać kosmetyków z retinolem w ciąży lub w okresie karmienia. To decyzja indywidualna. Zapytaj o nią lekarza prowadzącego, a także sprawdź informacje na opakowaniu i u producenta konkretnego produktu.

Alternatywy: bakuchiol

Bakuchiol to składnik pochodzenia roślinnego, który bywa przedstawiany jako łagodniejszy zamiennik retinolu. W randomizowanym badaniu z 2019 roku z udziałem 44 osób krem z 0,5% bakuchiolem stosowany dwa razy dziennie i krem z 0,5% retinolem stosowany raz dziennie przez 12 tygodni dały podobną poprawę w zakresie zmarszczek i przebarwień, bez istotnej różnicy statystycznej między nimi. Osoby stosujące retinol zgłaszały więcej łuszczenia i kłucia. Autorzy ocenili bakuchiol jako lepiej tolerowaną alternatywę. To jednak jedno krótkie badanie na małej grupie, więc nie traktuj go jako dowodu, że bakuchiol zawsze zastąpi retinol.

Najczęstsze pytania

Czy retinol i retinoid z recepty to to samo? Nie. Retinol jest jednym z retinoidów stosowanych w kosmetykach, a tretynoina, retinoid stosowany jako lek, jest według opisanego wyżej przeglądu prawdopodobnie najsilniejsza i bardziej drażniąca.

Czy mogę zacząć od razu od mocnego produktu? Przegląd z 2006 roku wskazuje podrażnienia jako ograniczenie stosowania retinoidów, więc zacznij ostrożnie i czytaj instrukcję producenta.

Kiedy zobaczę efekt? Badanie cytowane wyżej trwało 12 tygodni, a zdjęcia do oceny wykonywano po 4, 8 i 12 tygodniach. Źródła nie wskazują, po jakim czasie efekty pojawiają się u konkretnej osoby.

Zobacz też: Składniki aktywne w kosmetykach: jak je czytać i dobierać.

Źródła

• Mukherjee S., Date A., Patravale V., Korting H.C., Roeder A., Weindl G., Retinoids in the treatment of skin aging: an overview of clinical efficacy and safety, Clinical Interventions in Aging 2006;1(4):327-348, DOI: 10.2147/ciia.2006.1.4.327.
• Dhaliwal S. i wsp., Prospective, randomized, double-blind assessment of topical bakuchiol and retinol for facial photoageing, British Journal of Dermatology 2019;180(2):289-296, DOI: 10.1111/bjd.16918.
• Scientific Committee on Consumer Safety (SCCS), Opinion on Vitamin A (retinol, retinyl acetate, retinyl palmitate), revision of SCCS/1576/16, SCCS/1639/21, Komisja Europejska, przyjęta 24-25 października 2022.

Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza.