Składniki aktywne w kosmetykach: jak je czytać i dobierać

Najważniejsze

„Składnik aktywny” to określenie potoczne. Lista składników na opakowaniu obejmuje i substancje, o których mówi reklama, i całą resztę receptury.
Lista składników jest ułożona malejąco według masy, ale tylko do składników w stężeniu 1% lub wyższym. Pozycje poniżej 1% mogą występować w dowolnej kolejności, więc miejsce na liście nie mówi dokładnie, ile czego jest w produkcie.
Składniki da się porządkować według funkcji: nawilżające i odbudowujące, regulujące i wyrównujące, złuszczające, przeciwutleniające, odnawiające. Opisane w literaturze efekty dotyczą konkretnych formuł i grup badanych osób, a nie każdego produktu z danym składnikiem.
Nowy kosmetyk warto najpierw sprawdzić na małym fragmencie skóry i wprowadzać po jednym, żeby w razie reakcji wiedzieć, co ją wywołało.
Kosmetyk nie leczy chorób skóry. Przy utrzymujących się objawach, w ciąży i przy atopii decyzje o pielęgnacji omów z lekarzem lub farmaceutą.

Co to jest składnik aktywny, a co baza kosmetyku

W rozmowach o pielęgnacji „składnik aktywny” oznacza zwykle ten element receptury, który ma pomagać w konkretnym celu: nawilżać, wyrównywać koloryt, wspierać odnowę naskórka. Reszta to baza: woda, emulgatory, oleje, konserwanty, regulatory pH, substancje zapachowe. Granica bywa płynna: część składników bazy, na przykład lipidy natłuszczające, sama wpływa na kondycję skóry (opisuje to przegląd cytowany niżej).

Przepisy opisują kosmetyk przez jego cel, a nie przez moc składników. Rozporządzenie (WE) nr 1223/2009 definiuje produkt kosmetyczny jako substancję lub mieszaninę przeznaczoną do kontaktu z zewnętrznymi częściami ciała (naskórek, włosy, paznokcie, wargi, zewnętrzne narządy płciowe) lub z zębami i błonami śluzowymi jamy ustnej, wyłącznie lub głównie w celu ich oczyszczania, perfumowania, zmiany wyglądu, ochrony, utrzymywania w dobrym stanie lub korygowania zapachu ciała. Stąd język, jakim można rzetelnie opisywać kosmetyki: „pomaga w pielęgnacji”, „łagodzi uczucie suchości”, ale nie „leczy”.

W praktyce oznacza to jedną rzecz: nazwa składnika na froncie opakowania niczego jeszcze nie rozstrzyga. Liczy się cała receptura, jej stężenia, stabilność i to, jak reaguje Twoja skóra.

Jak czytać skład INCI (kolejność, stężenia, nazwy)

Wykaz składników na opakowaniu poprzedza słowo „ingredients”. Zgodnie z art. 19 rozporządzenia 1223/2009 układa się go w malejącej kolejności masy składników w chwili ich dodawania do produktu. Składniki w stężeniu poniżej 1% mogą być wymienione w dowolnej kolejności po tych o stężeniu wyższym niż 1%. Barwniki (poza barwnikami do włosów) także mogą stać na końcu w dowolnej kolejności.

Z tych zasad wynika kilka praktycznych wniosków:

Początek listy mówi najwięcej. Pierwsze pozycje to składniki o największej masie w recepturze.
Nie da się odczytać stężenia z miejsca na liście. Składniki w stężeniu powyżej 1% wymienia się w kolejności malejącej według masy w chwili dodania do produktu, więc składnik z tej części listy został dodany w większej masie niż każdy kolejny. Poniżej progu 1% kolejność może być dowolna, więc w tej części listy miejsce składnika nie wskazuje, ile go jest, a granicy 1% na liście nie widać. To, czy jest go 0,9% czy 0,01%, z listy nie wynika.
Zapach ukrywa się pod jednym słowem. Kompozycje zapachowe i ich surowce podaje się jako „parfum” lub „aroma”.
Nanomateriały mają oznaczenie. Nazwa takiego składnika jest uzupełniana słowem „nano” w nawiasie.

Nazwy w wykazie pochodzą ze wspólnego słownika nazw składników (glossary), który Komisja Europejska ustanowiła decyzją (UE) 2019/701 i który jest później zmieniany. Potocznie nazywa się je nazwami INCI. Szczegółowy przewodnik po nazwach, skrótach i pułapkach etykiet znajdziesz w poradniku o tym, jak czytać skład INCI krok po kroku.

Jeśli producent podaje na froncie opakowania procent składnika, jest to jego deklaracja. Nie jest to wynik niezależnego pomiaru, a sam procent nie opisuje całej receptury.

Mapa składników według funkcji

Najprościej orientować się w składnikach, pytając, co mają robić w produkcie. Poniżej pięć grup z odesłaniami do poradników o poszczególnych składnikach. Podział jest uproszczeniem: wiele substancji pełni kilka funkcji naraz, a o skuteczności decyduje konkretna formuła.

Nawilżające i odbudowujące

Przegląd Sethi i współautorów z 2016 roku dzieli składniki kosmetyków nawilżających na trzy grupy. Humektanty wiążą wodę (jako przykłady wymienia się glicerynę, mocznik, kwas mlekowy). Autorzy nazywają je jednak „obosieczną bronią”, bo mogą też zwiększać utratę wody, dlatego zwykle łączy się je z okluzyjnymi. Emolienty to głównie lipidy i oleje, które według przeglądu poprawiają miękkość i gładkość skóry; do przykładów należą ceramidy, cholesterol, kwasy tłuszczowe, alkohole tłuszczowe i skwalan. Okluzyjne, jak wazelina, olej mineralny, lanolina czy silikony, tworzą na skórze warstwę ograniczającą parowanie wody. Ten sam przegląd zaznacza, że wiele produktów na rynku nie ma solidnego naukowego uzasadnienia, choć moisturizery mają ugruntowaną rolę przy części schorzeń skóry.

O lipidach, które są elementem naturalnej bariery skóry, piszemy w poradniku o ceramidach w kosmetykach, a o składniku często kojarzonym z nawilżaniem w tekście o kwasie hialuronowym.

Regulujące i wyrównujące

To składniki, po które sięga się przy skórze z niedoskonałościami lub nierównym kolorytem. Nie powtarzamy tu obietnic z opakowań: opisane w badaniach efekty dotyczą konkretnych formuł i grup badanych, więc nie przenosi się ich automatycznie na inne produkty. Jeden z częściej omawianych składników tej grupy ma osobne opracowanie: niacynamid w pielęgnacji skóry.

Złuszczające

Do składników złuszczających zalicza się m.in. hydroksykwasy. Przegląd Kornhauser i współautorów z 2010 roku omawia ich główne klasy (alfa-, beta-, polihydroksykwasy i kwasy bionic) i zastosowania kosmetyczne, a jednocześnie podkreśla kwestię bezpieczeństwa, zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu na skórę narażoną na słońce. Autorzy zaznaczają też, że mechanizmy ich działania nie są w pełni poznane. Warto o tym pamiętać przy produktach ze składnikami złuszczającymi, a pytania o ochronę przed słońcem w trakcie ich stosowania omów z lekarzem dermatologiem. Jeden z popularnych kwasów opisujemy w poradniku o kwasie salicylowym w kosmetykach.

Przeciwutleniające

Przeciwutleniacze mają chronić skórę przed stresem oksydacyjnym. Przykładem jest witamina C: przegląd Pullar i współautorów z 2017 roku opisuje, że zdrowa skóra zawiera jej dużo, a witamina C wspiera tworzenie kolagenu i ochronę antyoksydacyjną. Autorzy zaznaczają jednak, że skuteczność witaminy C dodawanej do kosmetyków w porównaniu z dostarczaniem jej z dietą jest słabo poznana, a w literaturze są luki. Szczegóły o formach i pułapkach tego składnika znajdziesz w tekście o witaminie C w kosmetykach.

Odnawiające

Do tej grupy zalicza się retinoidy. Przegląd Mukherjee i współautorów z 2006 roku opisuje, że wiele retinoidów wiązało się z poprawą w badaniach histologicznych i klinicznych, choć większość badań dotyczyła skóry z fotostarzeniem, czyli zmianami po wieloletnim działaniu UV. Jako czynnik ograniczający akceptację opisano podrażnienie: pieczenie, łuszczenie, zapalenie skóry. Retinol i retinaldehyd opisano jako mniej drażniące niż niektóre inne retinoidy. Autorzy zaznaczają, że potrzeba dalszych badań klinicznych, żeby potwierdzić korzyści nowych systemów dostarczania. Po szczegóły sięgnij do poradnika o retinolu w pielęgnacji skóry.

Jak łączyć składniki i wprowadzać je po jednym

Najczęstszy błąd to wprowadzenie kilku nowości naraz. Gdy skóra zareaguje, nie wiadomo, który produkt albo który składnik był przyczyną. Prostsza metoda: jeden nowy produkt na raz, jedna pora dnia, kolejny dopiero po zakończeniu testu opisanego niżej i braku objawów.

Zanim nowy kosmetyk trafi na całą twarz, Amerykańska Akademia Dermatologii (AAD) zaleca test na małym fragmencie skóry: nałożenie produktu w ilości, jakiej zwykle używasz, dwa razy dziennie przez 7-10 dni na miejscu wielkości monety, gdzie nie zostanie starty ani zmyty, na przykład po wewnętrznej stronie ramienia lub w zgięciu łokcia. Produkty zmywalne zostawia się na tak długo, jak zwykle. Przy reakcji AAD radzi delikatnie zmyć produkt i więcej go nie używać. Ten sam materiał zauważa, że niektóre składniki, wśród nich retinol i kwas glikolowy, mogą powodować przemijające podrażnienie, zwłaszcza u osób ze skórą wrażliwą.

Przy łączeniu składników:

zacznij od składników łagodnych (nawilżających, natłuszczających), a mocniejsze dokładaj pojedynczo,
nie dokładaj nowego składnika w czasie, gdy skóra jest już podrażniona, ściągnięta albo się łuszczy,
pomiń wszystko, co powoduje pieczenie, i wróć do prostej pielęgnacji,
jeśli skóra jest reaktywna, zwróć uwagę na całą recepturę, nie tylko na jeden składnik. Przegląd Sethi i współautorów podaje, że najczęstszym działaniem niepożądanym kosmetyków nawilżających jest podrażnienie, a jako dodatki, które mogą je wywoływać, wymienia barwniki. AAD zwraca uwagę, że produkty z oznaczeniem „unscented” („bez zapachu”) mogą nadal zawierać składniki związane z zapachem; gdy reakcję wywołuje substancja zapachowa, AAD radzi wybierać produkty oznaczone jako „fragrance free” (bez substancji zapachowych).

Przykładową kolejność kroków w ciągu dnia opisujemy w poradniku o rutynie pielęgnacyjnej na dzień i na noc.

Kiedy składniki nie wystarczą

Kosmetyk jest dodatkiem do pielęgnacji, a nie zamiennikiem diagnozy i leczenia. Są sytuacje, w których lepszym ruchem niż zmiana składu kremu jest wizyta u lekarza:

Reakcja nie mija albo się nasila. Według AAD, jeśli ciężka reakcja nie poprawia się po zmyciu produktu i chłodnym okładzie, a przyczyny nie da się ustalić, pomocy może udzielić dermatolog, który w razie potrzeby zaleci testy płatkowe. Po ustaleniu czynnika drażniącego unika się go.
Choroby skóry. Przy atopowym zapaleniu skóry, trądziku, rosacea czy łuszczycy wybór pielęgnacji powinien się opierać na zaleceniach lekarza. Przegląd Sethi i współautorów zaznacza, że osoby z atopią są narażone na działania niepożądane kosmetyków w szczególnym stopniu, a skóra twarzy jest wrażliwsza.
Ciąża i karmienie. Nie ma tu uniwersalnej listy. Pytaj lekarza prowadzącego lub farmaceutę o konkretny produkt i jego skład.
Skóra niemowląt i małych dzieci. Dobór pielęgnacji omów z pediatrą.
Brak efektu po kilku tygodniach. Nie zwiększaj ilości ani częstotliwości na własną rękę. Lepiej wrócić do prostszej pielęgnacji i zapytać farmaceutę lub lekarza.

Ostatecznie rozsądnie dobrany kosmetyk to taki, który skóra dobrze znosi, który stosujesz regularnie i który nie obiecuje więcej, niż umożliwia receptura. Reszta to kwestia cierpliwości i obserwacji.

Źródła

Rozporządzenie (WE) nr 1223/2009 Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie produktów kosmetycznych, art. 2 ust. 1 lit. a i art. 19 (wykaz składników); tekst przeczytany w wersji opublikowanej na legislation.gov.uk (wersja zachowana w prawie Wielkiej Brytanii).
Komisja Europejska, Cosmetics legislation (strona informacyjna o rozporządzeniu 1223/2009, słowniku wspólnych nazw składników i oznaczaniu nanomateriałów).
Sethi A., Kaur T., Malhotra S.K., Gambhir M.L., Moisturizers: The Slippery Road, Indian Journal of Dermatology 2016;61(3):279-287, DOI: 10.4103/0019-5154.182427.
Kornhauser A., Coelho S.G., Hearing V.J., Applications of hydroxy acids: classification, mechanisms, and photoactivity, Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology 2010;3:135-142, DOI: 10.2147/ccid.s9042.
Pullar J.M., Carr A.C., Vissers M.C.M., The Roles of Vitamin C in Skin Health, Nutrients 2017;9(8):866, DOI: 10.3390/nu9080866.
Mukherjee S. i wsp., Retinoids in the treatment of skin aging: an overview of clinical efficacy and safety, Clinical Interventions in Aging 2006;1(4):327-348, DOI: 10.2147/ciia.2006.1.4.327.
American Academy of Dermatology, How to test skin care products.

Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza.