Emolienty: co to jest, jak stosować i co w składzie

Emolienty bywają opisywane jako podstawa pielęgnacji skóry atopowej, a wytyczne cytowane w tekście dotyczą atopowego zapalenia skóry, nie każdego przesuszenia, na przykład dłoni, łydek czy łokci. Poniżej znajdziesz, czym są, w jakich formach występują, jak się je stosuje według wytycznych dermatologicznych i na co patrzeć w składzie. Tekst ma charakter ogólny i nie zastępuje konsultacji, zwłaszcza gdy chodzi o chorobę skóry albo skórę dziecka.

Czym są emolienty

Według europejskich wytycznych EuroGuiDerm dotyczących atopowego zapalenia skóry emolienty to preparaty stosowane na skórę, które mają formułę nośnikową i nie zawierają substancji czynnych. Zwykle łączą dwa rodzaje składników: humektant, czyli substancję zwiększającą nawodnienie warstwy rogowej (przykładem są mocznik i gliceryna), oraz składnik okluzyjny, który ogranicza parowanie wody, na przykład lipidy albo wazelinę. Główną ideą takiej pielęgnacji jest wprowadzenie lipidów do wierzchniej warstwy naskórka, aby wspomóc barierę skóry.

Wytyczne posługują się też pojęciem „emolientów plus”. To preparaty, które obok bazy zawierają dodatkowe, niemedyczne substancje, na przykład wyciągi roślinne albo lizaty bakteryjne. Granica między nimi a zwykłym emolientem bywa w marketingu zatarta, dlatego warto czytać, co producent faktycznie deklaruje.

Punktem odniesienia jest bariera skóry, czyli bariera hydrolipidowa. Wytyczne opisują zaburzenie bariery naskórka, objawiające się suchością, jako jedną z charakterystycznych cech atopowego zapalenia skóry, a wśród lipidów naskórka, których skład może być zmieniony, wymieniają cholesterol, ceramidy i wolne kwasy tłuszczowe. Szerzej o jednym z tych lipidów przeczytasz w poradniku o ceramidach w kosmetykach.

Co mówią badania

Jednym z głównych źródeł jest przegląd systematyczny Cochrane z 2017 roku, w którym przeszukano bazy do grudnia 2015 roku. Autorzy przeanalizowali 77 badań z randomizacją z udziałem 6603 osób z wypryskiem, średnia długość badań wynosiła niespełna 7 tygodni. Ryzyko błędu systematycznego oceniono jako wysokie w 36 badaniach i niskie w 7. W zbiorczej analizie osoby stosujące nawilżacze miały łagodniejsze objawy oceniane przez badacza, a zaostrzenia występowały rzadziej niż w grupach kontrolnych. Połączenie nawilżacza z miejscowym leczeniem przeciwzapalnym wypadało lepiej niż samo leczenie przeciwzapalne.

Autorzy zaznaczają jednak coś równie ważnego: nie znaleźli wiarygodnych dowodów, że jeden nawilżacz jest lepszy od innego. W części porównań poprawa była statystycznie widoczna, ale nie osiągała progu uznawanego za istotny klinicznie. Przy kilku typach preparatów odnotowano też więcej zdarzeń niepożądanych, na przykład przy kremie z mocznikiem w jednym badaniu z 129 osobami.

Wniosek redakcji: skoro badania nie rozstrzygają, który preparat jest „najlepszy”, o wyborze mogą decydować tolerancja, rodzaj skóry, pora roku i to, czy produkt rzeczywiście będzie używany regularnie.

Polskie interdyscyplinarne rekomendacje towarzystw dermatologicznego, alergologicznego, pediatrycznego i medycyny rodzinnej z 2019 roku opisują przywracanie funkcji bariery naskórkowej za pomocą indywidualnie dobranych emolientów jako podstawę leczenia i profilaktyki atopowego zapalenia skóry. Kluczowe słowo to „indywidualnie”: nie ma jednego uniwersalnego wyboru.

Formy: krem, maść, balsam, olejek do kąpieli

Wytyczne EuroGuiDerm nie rozpisują cech każdej konsystencji, ale podają kilka wskazówek, które pomagają się w nich zorientować:

• Lżejsze, hydrofilowe formuły (bardziej wodniste) sugeruje się latem, a formuły o większej zawartości lipidów zimą.
• Miejsce na ciele ma znaczenie. Na twarz lepiej nie wybierać produktu zbyt tłustego. Przy bardziej przewlekłych zmianach pomocne bywają podłoża lipofilne, czyli tłustsze.
• Dodatki do kąpieli i środki myjące o działaniu natłuszczającym. Wytyczne wymieniają też maści ochronne, olejki do kąpieli, żele pod prysznic, emulsje i roztwory micelarne wzmacniające działanie barierowe. Jedno z badań nie znalazło korzyści z dodawania preparatów do kąpieli ponad standardowe postępowanie, inne opisało możliwy dodatkowy efekt niektórych dodatków. Dowody są więc niejednoznaczne.

Przy wyborze formy warto czytać skład i obserwować, jak skóra reaguje po nałożeniu.

Jak stosować

Wytyczne EuroGuiDerm sformułowały kilka rekomendacji, opartych na konsensusie ekspertów, które dotyczą osób z atopowym zapaleniem skóry, a nie ogólnie suchej skóry:

• Codzienne stosowanie. Eksperci zalecają codzienne, obfite i częste używanie emolientów jako podstawy pielęgnacji zaburzonej bariery skóry.
• Zaraz po kąpieli. Rekomenduje się nakładanie emolientu natychmiast po kąpieli lub prysznicu i delikatnym osuszeniu skóry przez przykładanie ręcznika. Technikę nazwano „soak and seal” (namocz i zamknij).
• Łagodne mycie. Zaleca się delikatne oczyszczanie, kąpiel w umiarkowanie ciepłej wodzie przez krótki czas i unikanie zasadowych mydeł. Środki myjące nie powinny zawierać silnych substancji drażniących ani istotnych alergenów.
• Ilość ma znaczenie. Wytyczne podkreślają, że ilość nałożonego preparatu jest istotna. Konkretną ilość i częstość przy chorobie skóry ustala lekarz.
• Także po ustąpieniu zaostrzenia. Wytyczne piszą, że długotrwałe stosowanie emolientu podtrzymująco po remisji może wydłużać okresy bez zaostrzeń.

Jeśli skóra się zaogniła, swędzi albo sączy, nie poprzestawaj na samych kosmetykach i umów wizytę.

Skład: czego szukać, na co uważać

Wytyczne wskazują, że emolienty mogą zawierać składniki wywołujące uczulenie kontaktowe, na przykład emulgatory, konserwanty i substancje zapachowe. Różnice w tolerancji między osobami są duże, a u osób ze „skórą wrażliwą” w zależności od miejsca na ciele możliwe jest też pieczenie lub szczypanie po nałożeniu.

• Humektanty: gliceryna i mocznik to dwa przykłady wymieniane w wytycznych. Mocznik opisano jako składnik, który może drażnić u niemowląt i według wytycznych należy go w tym wieku unikać, a u małych dzieci powinien występować w niższych stężeniach niż u dorosłych. Więcej o tym składniku znajdziesz w tekście o kremie z mocznikiem.
• Glikol propylenowy: wytyczne zaznaczają, że łatwo drażni skórę dzieci poniżej drugiego roku życia.
• Lanolina i metyloizotiazolinon: w wytycznych podano je jako przykłady substancji o znanym potencjale uczulającym, których unikać należy zwłaszcza u dzieci poniżej 2 lat.
• Substancje zapachowe: wymieniono je wśród możliwych źródeł uczulenia kontaktowego.

Przy pierwszym użyciu nowego produktu rozsądnie jest sprawdzić go na małym fragmencie skóry, a przy dyskomforcie przerwać stosowanie. Jeśli reakcja się utrzymuje, skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Emolienty u dzieci i niemowląt

U niemowląt i małych dzieci część składników może drażnić, dlatego w tym wieku warto ustalać pielęgnację z pediatrą lub dermatologiem. Wytyczne EuroGuiDerm zwracają uwagę, że u dzieci poniżej 2 lat powinno się stosować wyłącznie preparaty pozbawione alergenów białkowych i znanych haptenów, a także że mocznik i glikol propylenowy mogą drażnić. Ogólne zasady pielęgnacji maluchów znajdziesz w dziale o pielęgnacji skóry niemowlaka.

Wytyczne opisują także, że dowody na to, czy codzienne emolienty u noworodków z ryzykiem atopii zapobiegają chorobie, są sprzeczne. W części badań dzieci smarowane codziennie miały mniej objawów atopowego zapalenia skóry lub uczuleń w pierwszym roku życia, ale dwa większe badania z mniej rygorystyczną interwencją tego nie potwierdziły. Decyzję o takim postępowaniu podejmuje się z lekarzem.

Jeśli skóra dziecka jest czerwona, szorstka, swędzi albo pojawiają się sączące zmiany, zgłoś się do pediatry.

Emolient a lek

Emolient to nie lek. W wytycznych opisano je jako preparaty o formule nośnikowej, bez substancji czynnych, a tylko nieliczne emolienty są rejestrowane jako leki. Jednocześnie wytyczne EuroGuiDerm opisują emolienty jako podstawową terapię zaburzonej bariery skóry w AZS; nie zastępują one jednak leczenia przeciwzapalnego, gdy lekarz je zaleci.

W wytycznych zwrócono uwagę na jeszcze jedną rzecz: sam emolient nałożony na zaogniałą skórę bywa słabo tolerowany, a gdy wskazane jest miejscowe leczenie przeciwzapalne, poprzestanie na emolientach wiąże się z istotnym ryzykiem rozprzestrzeniania zakażeń bakteryjnych lub wirusowych typowych dla AZS. W takim przypadku leczenie zaostrzenia powinien zaplanować lekarz. Więcej o samej chorobie przeczytasz w tekście o skórze atopowej.

Najczęstsze błędy

• Czysty olej zamiast emulsji. Wytyczne EuroGuiDerm nie zalecają stosowania samych olejów, takich jak kokosowy czy oliwa, zamiast emulsji, bo mogą wysuszać skórę i zwiększać utratę wody przez naskórek.
• Zbyt gorąca, długa kąpiel i zasadowe mydło. Wytyczne sugerują krótką kąpiel w umiarkowanie ciepłej wodzie i odradzają zasadowe mydła.
• Odkładanie emolientu na później. Rekomendacja brzmi: nakładaj od razu po kąpieli na lekko wilgotną skórę.
• Zmiana produktu po kilku dniach. Przegląd Cochrane nie znalazł wiarygodnych dowodów, że jeden preparat jest lepszy od innego, a to nie to samo co dowód, że zmiana produktu pomaga. Jeśli skóra reaguje pieczeniem albo zaczerwienieniem, warto omówić zmianę z lekarzem.
• Traktowanie emolientu jak leku na zaostrzenie. Przy zaostrzeniu potrzebna jest ocena lekarza.
• Jedna formuła przez cały rok. Wytyczne sugerują lżejsze preparaty latem i bogatsze w lipidy zimą.

Zobacz też: Skóra atopowa: pielęgnacja, emolienty i czynniki drażniące, Pielęgnacja niemowlaka: kąpiel, emolienty, pieluszki.

Źródła

• Wollenberg A. i wsp., European guideline (EuroGuiDerm) on atopic eczema - part II: non-systemic treatments and treatment recommendations for special AE patient populations, J Eur Acad Dermatol Venereol 2022;36(11):1904-1926, DOI: 10.1111/jdv.18429; rozdział „Basic emollients and moisturizers”, EuroGuiDerm / EDF, czerwiec 2022.
• van Zuuren E.J., Fedorowicz Z., Christensen R., Lavrijsen A., Arents B.W.M., Emollients and moisturisers for eczema, Cochrane Database of Systematic Reviews 2017;2:CD012119, DOI: 10.1002/14651858.CD012119.pub2.
• Nowicki R.J. i wsp., Atopowe zapalenie skóry. Interdyscyplinarne rekomendacje diagnostyczno-terapeutyczne Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego, Polskiego Towarzystwa Alergologicznego, Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej. Część I. Profilaktyka, leczenie miejscowe i fototerapia, Przegląd Dermatologiczny 2019;106(4):354-371, DOI: 10.5114/dr.2019.88253.

Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza.